Misverstanden over hoogbegaafdheid: 6 hardnekkige misvattingen

Hoogbegaafdheid wordt vaak omgeven door hardnekkige misverstanden — over IQ-scores, schoolprestaties en sociale vaardigheden. Toch is naar schatting 2 tot 5% van de Nederlandse bevolking hoogbegaafd (Radboud Universiteit, 2023). In het eerste artikel in de serie over hoogbegaafdheid (HB) ontdekten we al wat hoogbegaafdheid precies is, welke kenmerken erbij horen en op welke punten het overlapt met hoogsensitiviteit. Er werd ook al een beetje aangestipt wat HB níet is en in dit artikel zoomen we daar verder op in. Want er bestaan aardig wat misverstanden over hoogbegaafdheid en dat kan niet alleen voor verwarring en stereotypering zorgen, maar er ook voor zorgen dat je denkt niet HB te kunnen zijn omdat je niet aan deze standaarden voldoet. Een uitgelezen kans om deze misverstanden te ontkrachten!

1. Ben je alleen hoogbegaafd als je een IQ van 130+ hebt?

Nee, al werd hoogbegaafd zijn wel lange tijd geassocieerd met een IQ van 130+. Inmiddels weten we dat dit heel wat genuanceerder ligt en dat er verschillende vormen van HB zijn. Een bovengemiddelde intelligentie behoort er zeker toe, maar het omvat ook bepaalde zijnskenmerken, zoals een snelle informatieverwerking, creatief denken, leergierigheid en een brede interesse. Een bovengemiddelde intelligentie is wel het enige wat objectief gemeten kan worden, vandaar dat het IQ vaak aangehaald wordt. Een IQ-score geeft echter niet altijd het volledige beeld van intelligentie. Intelligentie is namelijk dynamisch en contextafhankelijk. Als je je bijvoorbeeld in een omgeving bevindt waarin je je niet optimaal kunt concentreren en/of leren, dan heeft dat invloed op je score. Een IQ-test kan daarom hoogbegaafdheid niet zomaar uitsluiten, er moet ook gekeken worden naar zijnskenmerken.

2. Is hoogbegaafdheid een stoornis, zoals ADHD of autisme?

Nee, in tegenstelling tot bijvoorbeeld ADHD en autisme is hoogbegaafdheid geen stoornis. Stoornissen worden opgenomen in de DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders), terwijl hoogbegaafd zijn bestaat uit bepaalde zijnskenmerken, gecombineerd met een bovengemiddelde intelligentie. Hoogbegaafdheid kan wel net als een stoornis leiden tot vastlopen, overprikkeling en sociale problemen, maar het verschil zit in hoe het concept wordt gezien door de wetenschap. Er is overigens wel overlap mogelijk: iemand kan bijvoorbeeld zowel HB zijn als ADHD of autisme hebben. Benieuwd hoe je het onderscheid herkent? Lees ons artikel over hoogsensitiviteit, hoogbegaafdheid en ADHD.

3. Zijn hoogbegaafden goed op school en slaan ze vaak klassen over?

Dat komt voor, maar meestal niet. Vaak lopen HB juist vast in het schoolsysteem, omdat het ontworpen is voor de massa. Het gemiddelde kind leert ‘bottom-up’, dus stapje voor stapje. Maar HB leren vaak ‘top-down’, dus ze moeten eerst het hele plaatje zien voordat ze de puzzel kunnen leggen. Dat matcht niet met het schoolsysteem, waardoor de lessen als saai en traag ervaren kunnen worden. Of juist als te moeilijk, omdat stapje voor stapje werken voor HB onduidelijk kan zijn. Ook wordt een algemeen curriculum toegepast en wordt daarbij niet gekeken naar de interesses van het kind. Er is dus niet genoeg autonomie, wat voor HB voelt als een beperking.

Ze kunnen zich gaan vervelen en onderpresteren. De slechte cijfers lijken dan aan te tonen dat het kind het niet kan, waardoor het in een richting wordt geduwd die nog slechter past. Tot slot kan faalangst ook nog een rol spelen bij onderpresteren. Meer lezen over hoogbegaafde kinderen en de rol van interesses? Bekijk ons artikel over hoogbegaafde kinderen en hun interesses

4. Zijn hoogbegaafden overal goed in en net zo slim als Einstein?

Dat kan, maar hoeft niet. Omdat hoogbegaafd zijn vaak direct wordt gelinkt aan een hoog IQ, gaan veel mensen ervan uit dat ze overal goed in zijn en net zo slim zijn als Einstein. Ze zijn altijd goed in wiskunde, doen nieuwe uitvindingen en componeren sonates op hun zevende. Maar, zoals gezegd, hebben HB vaak juist moeite met leren omdat de wereld niet ingericht is op hun manier van leren. En omdat ze zo worstelen met veel dingen, voelen ze zich ‘dom’ en ‘anders’. Het tegenovergestelde is echter waar, alleen komt hun intelligentie vaak niet tot uiting op school. HB zijn vaak te herkennen aan het snel leggen van verbanden, creatief denken, kritische vragen stellen en snel problemen signaleren. En soms zijn ze inderdaad heel getalenteerd op het gebied van wiskunde of kunst, maar dat hoeft niet.

5. Hebben hoogbegaafden weinig sociale vaardigheden?

Niet per se. Omdat HB vaak in verband wordt gebracht met superslim zijn, wordt het ook gelinkt aan sociale onhandigheid en het niet oppikken van non-verbale signalen. Maar, dit stereotype klopt lang niet altijd. Veel HB zijn juist heel empathisch en gevoelig, en kunnen zich goed verbinden met verschillende soorten mensen. Veel HB kunnen ook onder HSP geschaard worden, 87% van de hoogbegaafden is namelijk ook hoogsensitief (Van de Ven, Van Weerdenburg & Van Hoof, 2016). En net als HSP hebben HB vaak ook moeite met oppervlakkige gesprekken, omdat ze een diepere behoefte aan betekenisvolle gesprekken en verbinding hebben. De overlap tussen hoogbegaafdheid en hoogsensitiviteit lichten we verder toe in ons artikel over hooggevoelig en hoogbegaafd.

6. Is hoogbegaafd zijn altijd een voordeel?

Als je ‘heel slim’ bent en ‘veel kunt’, moet dat wel een voordeel zijn, toch?! Want wat is nou makkelijker dan alles snel oppikken en direct begrijpen? Maar natuurlijk werkt het niet zo. Doordat de maatschappij meer gericht is op de massa, hebben veel HB vaak het gevoel anders te zijn. Ze hebben moeite met routineklussen, met stapje voor stapje werken en de constante behoefte aan prikkels kan lastig zijn. Ook kunnen HB vatbaarder zijn voor depressies, paniekaanvallen en existentiële crises omdat ze diep nadenken over het leven en hun rol erin. Hun gevoeligheid kan er soms voor zorgen dat situaties hen zwaarder vallen. En als je niet omringd wordt door mensen die op een vergelijkbare manier denken en voelen, dan kan dat heel eenzaam voelen.

Een manier van zijn

Het is belangrijk om hoogbegaafdheid te zien als een manier van zijn; als een specifieke manier van functioneren die je kunt leren begrijpen en waarbij de juiste ondersteuning kan helpen. Want op het moment dat je jezelf en je behoeften beter leert begrijpen en je een omgeving vindt die je wel ondersteunt, kun je je talenten op een gezonde en fijne manier inzetten. Herken je ook misverstanden rondom hoogsensitiviteit? Lees daarover in het artikel fabels over hoogsensitiviteit.

Wil je meer inzicht in je hoogbegaafdheid of hoogsensitiviteit? In onze praktijk helpen we je graag. Plan hieronder een vrijblijvend kennismakingsgesprek in.

Bronnen over misverstanden en hoogbegaafdheid

chrismuller.nl
quietquality.nl
wij-leren.nl
giftedpeople.eu